God als androgyne persoonlijkheid : een 'queer reading' van de Bijbel

Marieke van Eijk boekrecensiesopiniewetenschap 16 okt 2006
Dit artikel is eerder verschenen in Lover (www.tijdschriftlover.nl), 2006, nummer 2

In januari 2005 werd in de Verenigde Staten met veel bombarie en trompetgeschal een nieuwe Bijbelvertaling gepresenteerd. Eentje die door zijn ‘gendercorrecte’ karakter beter zou aansluiten bij jonge generaties gelovigen en niet-gelovigen. Maar over de vraag wat gendercorrect is, valt natuurlijk te twisten. Dat Adam een man was, is namelijk helemaal niet zo onbetwistbaar als het lijkt.

Hemelhoog waren de lofprijzingen van diverse dominees en andere academici op de site van uitgeverij Zondervan Michigan USA, die in januari 2005 een nieuwe Bijbelvertaling uitbracht. Deze ‘gendercorrecte’ Today´s New International Version (TNIV) maakte de Bijbel volgens de geciteerden toegankelijk voor alle generaties met een enorme helderheid, duidelijkheid en gevoeligheid. ‘God will use it in great ways!’ Na het lezen van deze lofprijzingen, stond mijn aandacht meteen op scherp. Zou dit dan eindelijk een vertaling zijn die luistert naar de eeuwenlange traditie van feministische Bijbelinterpretaties? Een Bijbelvertaling waarin plaats is voor ervaringen van mensen: man, vrouw, transgender, homo en hetero?
Kort na de presentatie van de TNIV-Bijbel verscheen een groot aantal minder positieve reacties. Met name de zogenaamde ‘gendercorrecte’ woordkeus van de auteurs viel niet in goede aarde. ‘A Bible that takes 3600+ masculine oriented terms out of the Bible takes a lot of manhood out of the Bible – it is not as much a man’s Bible anymore’, stelde een lezer op internet. Dominee Dorcas George reageerde zo: ‘How I wish people would stop calling this Bible translation “gender neutral”. I have one, and I assure you it is no such thing. En daarmee legt hij de vinger wat mij betreft op de zere plek. Want wat versta je precies onder een gendercorrecte vertaling? 
 
Ake back the word

De TNIV-vertalers hanteren de opvatting dat een vertaling gendercorrect is als deze duidelijk maakt wat de biologische sekse is van een persoon of personen in een Bijbelse tekst. Maar hoe weten zij wanneer ze te maken hebben met een man of een vrouw? In veel Bijbelteksten is helemaal niet duidelijk welke sekse bepaalde figuren hebben. Laat staan wat hun bijbehorende gender is, dus welke ‘sociale sekse’ aan hen werd toegedacht en welke betekenis die had.
 plat:Wat mij betreft slaagt deze nieuwe Bijbelvertaling er niet in om de Boodschap op een gendercorrecte manier aan de mens te brengen. Dit komt naar mijn idee omdat ze te veel blijft steken in een traditionele kijk op de Hebreeuwse brontekst, de biblia hebraica, zoals ik zal laten zien aan de hand van een analyse van het scheppingsverhaal in Genesis 1-2.
Ik maak hierbij dankbaar gebruik van een artikel van Ken Stone in het boek ‘Take back the Word, a queer reading of the Bible’ dat Amazone als verkoopstunt zo vriendelijk was mee te sturen met de TNIV-Bijbel. Samen met Stone zal ik duidelijk maken dat de TNIV-interpretatie van het scheppingsverhaal veel te veel uitgaat van de traditionele aanname dat het eerste menselijke wezen op aarde de mannelijke sekse zou hebben. Daar is niks nieuws en gendercorrects aan, dat is gewoon weer oude wijn in nieuwe zakken. 
 
Adam en Steve

Genesis 1-2 verhaalt over de schepping van hemel en aarde, mens en dier, en over de lotgevallen van de eerste mensen op aarde: Adam en Eva. Een veelgehoorde uitspraak is ‘God created Adam and Eve, and not Adam and Steve’. Ken Stone richt zich in zijn artikel onder meer op de bijbehorende claim van veel conservatieve kerkgangers en voorgangers dat heteroseksuele relaties tussen man en vrouw voorgeschreven staan in Genesis 1-2. Stone laat aan de hand van het werk van Monique Wittig zien, dat er bij de interpretatie van de brontekst te veel van wordt uitgegaan dat relaties tussen mensen per definitie heteroseksueel zijn, hetgeen keer op keer de heteroseksuele norm bevestigt. Eenzelfde soort bevestiging van een sociaal geconstrueerde norm is volgens Stone terug te zien in de interpretatie van de bestaande seksedichotomie. Doordat vertalers van de Hebreeuwse tekst te veel denken in twee seksen, zien ze de mogelijkheid van het bestaan van androgyne wezens over het hoofd. De personages worden direct geïnterpreteerd als of man of vrouw, terwijl de aanwijzingen voor een meer androgyn wezen volgens Stone duidelijk naar voren komen in Genesis. Dus noch ‘Adam and Eve’, noch ‘Adam and Steve’, maar Adam m/v.
Vers 1:27 – ‘So God created human beings in his own image, in the image of God He created them; male and female he created them’ (TNIV) – wordt over het algemeen gezien als bewijs voor het bestaan van maar twee seksen, namelijk man en vrouw. Conservatieve Bijbelexperts als Charles Colson, beroemd in de VS wegens zijn website Breakpoint waarop hij de wereld vanuit een christelijk perspectief bekritiseert, beweert naar aanleiding van dit tekstgedeelte dat interseksuele baby’s niet behoren tot Gods schepping maar een gevolg zijn van de zondeval. Hij erkent dat er soms baby’s geboren worden ‘gekweld met een misvorming’, maar zij dienen meerdere operaties te ondergaan om ‘gewoon’ als man of vrouw te leven. Volgens Colson maakt vers 1:27 duidelijk genoeg dat alleen man en vrouw als sekse bestaan en dat het bestaan van meerdere seksen slechts een ‘bizarre fantasie’ is. Maar conservatieven als Colson hebben het bij het verkeerde eind. De personages in Genesis kunnen simpelweg niet eenduidig als man óf vrouw ingedeeld worden. 

Conservatieve claim

In de TNIV-vertaling van Genesis 2:7 wordt verteld dat God vanuit de stof van de aarde een man vormt en in zijn neusgaten blaast waardoor de man tot leven komt. Maar de Hebreeuwse tekst refereert niet aan man, maar aan het woord ‘mens’ (’adam’). Het sekse-onderscheidende ‘ish’ voor man en ‘ishah’ voor vrouw wordt pas verderop in de tekst gebruikt als er een tweede wezen wordt geschapen. Dit betekent volgens Ken Stone, dat er bij de schepping van dit wezen geen sprake is van scheiding naar sekse, maar dat Adam en Eva geschapen zijn uit één androgyn wezen ‘adam’, dat noch man noch vrouw is. Volgens deze redenatie ligt dit wezen dichter bij een transgender/hermafrodiet wezen dan bij een man of vrouw.
Bovendien, zo vraagt Stone zich af, wat betekent ‘man’ als er geen tweede wezen zoals Eva aanwezig is? Is hij ‘mannelijk’ op grond van zijn genitaliën? Maar welke functies hebben deze genitaliën als er geen andere wezens zijn om ze mee te delen? En dan nog iets: theoretische beschouwingen over biologische en anatomische verschillen tussen de seksen zijn ten tijde van het ontstaan van dit scheppingsverhaal nog niet voorhanden. In hoeverre kan dan over het eerste wezen als man gesproken worden?
God schiep noch Adam en Eve, noch Adam and Steve, maar gewoon simpelweg Adam – man noch vrouw. En dat maakt de conservatieve claim van mensen als Charles Colson dat man en vrouw geschapen zijn naar Gods beeld uiterst ironisch. Het benoemen van Gods beeld als man en vrouw schildert God juist niet af als man of vrouw, maar als androgyn. Een queer lezing van Genesis geeft dus een verfrissende kijk op de Schepping, namelijk het mogelijke bestaan van God als androgyn wezen!
Een echt ‘gendercorrecte’ vertaling had in mijn ogen met deze mogelijkheid rekening moeten houden. Gendercorrect betekent wat mij betreft niet alleen ‘man’ door ‘zij’ vervangen (Psalm 1:1-3) of ‘man’ vertalen als ‘mensen’ (Genesis 5:2), maar ook het in acht nemen van een genderperspectief dat oog heeft voor meer mensen dan alleen (heteroseksuele) mannen en vrouwen, en dat geen mannelijkheid en vrouwelijkheid projecteert waar die niet aanwezig is. Als de vertalers van deze nieuwe Bijbel vernieuwend hadden willen zijn, hadden ze gebruik moeten maken van inspirerende feministische, queer interpretaties die wel verder durven te kijken dan hun theologische neus lang is en niet blijven steken in ‘male and female he created them’!

Marieke van Eijk is als docente politicologie en genderstudies werkzaam aan de Universiteit van Amsterdam. Momenteel doet ze onderzoek naar de invloed van de gezondheidszorg in Nederland en de Verenigde Staten op lichaamveranderende behandelingen van transgender mensen.

NOTEN
http://www.tniv.com
http://www.englishbibles.blogspot.com
http://www.pastoretteponderings.blogpsot.com
http://www.tniv.com
5  Robert Goss en Mona West, Take back the word: a queer reading of the Bible (Cleveland: The Pilgrim Press 2000).
6  Als de genoemde verzen in Genesis vanuit een queer perspectief worden gelezen, blijkt volgens Stone ook, dat Genesis veel ruimte overlaat voor homoseksualiteit en er zelfs sprake kan zijn van homo-erotische gevoelens tussen de Schepper en diens schepping. Maar daar zal ik me in dit artikel niet op richten. Ken Stone, ‘The garden of Eden and the heterosexual contract’. In: Robert Goss & Mona West, Take back the word, a queer reading of the Bible (Cleveland: The Pilgrim Press 2000), p. 57-70.
7 Charles Colson, Blurred Biology: How Many sexes Are There? (
www.breakpoint.org/scripts/61016.htm).
8  Stone 2000, p. 67.

Erkenning en herkenning

Ton van den Born 1 dec 2013

De literaire opvoeding van een Tranny Chaser

Arianne van der Ven 2 mrt 2013

Je wordt vrouw

Ton van den Born 5 feb 2013

Life, vanuit de parenclub

Arianne van der Ven19 aug 2012

Transgenders en prostitutie in Den Haag

Arianne van der Ven 3 feb 2012

En knielde voor hem neer

"Ik wil nooit meer naar een ziekenhuis", zei Mischa, die uitgegaapt leek. "Ik ga liever dood dan naar een ziekenhuis. Luuk, Daantje en Sylvester hebben me gezworen dat ze me komen bevrijden als ik in een ziekenhuis lig". Hij trok zijn benen op en sloeg zijn armen om zijn knieën. "Vanaf mijn dertiende kreeg ik hormonen. Elke maand moest ik met mijn vader naar ...

Sytse Kooi20 jan 2009

Net gewone mensen

Marieke van Eijk21 dec 2006

Twee gescheiden werelden

Margreet Zwarteveen22 nov 2006

Aanschuiven bij ervaringsdeskundigen en wetenschappers in Het Dolhuys

Ton van den Born 9 nov 2012

Transseksualiteit is wel degelijk een ziekte

Nora Uitterlinden vindt het onwenselijk om transseksualiteit te voorkomen, mocht dit ooit mogelijk zijn. Wout van Eden is het zeer met haar oneens. Transseksualiteit is een ziekte die leed veroorzaakt en het zou mooi zijn als dat voorkomen kan worden, is zijn mening.

In het interview in de Volkskrant van 18 juli 2009 spreekt prof. Louis Gooren de wens uit dat transseksualiteit ...

Wout van Eden 3 okt 2009

Zien mannen hun omgeving anders dan vrouwen?

Reactie in 200 woorden op 'de lezer uitgedaagd' - zie de linkerkolom van deze paginaNee, mannen zien hun omgeving niet anders dan vrouwen. Dat wil zeggen, de vraag is niet te beantwoorden zonder aan te geven wat precies bedoeld wordt met "mannen" en "vrouwen". Het is een vraag naar de manifestaties van het gender verschil, terwijl het bestaan en aard van het verschil zelf buiten schot ...

Margreet Zwarteveen 8 dec 2004

Opinie: Transgenderisten als derde categorie

Hebben we de transseksuelen gehad, vervolgens de travestieten, krijgen we dit ook nog! Onder de koppen 'VU worstelt met derde geslacht' (voorpagina) en 'Wanorde in de wereld der seksen' (pagina 3) deed Het Parool op 11 november j.l. kond van een 'nieuwe groep', de zogenaamde trangenderisten, 'mensen die zowel man als vrouw willen zijn en willen genieten ...

Fleur Brouwer 1 dec 1997

Prikbord

Time: 0.5625
Mem: 9,86MB